Urząd Miejski w Czyżewie wkracza w nowy etap realizacji zasady jawności samorządowej. Uchwałą z dnia 25 maja 2026 r. Rada Miejska w Czyżewie uchwaliła nowy Statut Gminy Czyżew, który – w odróżnieniu od poprzedniej regulacji obowiązującej od 2011 r. – wprowadza obowiązek rejestracji audiowizualnej każdego posiedzenia komisji rady i publicznego udostępniania tych nagrań.
Przełomowa zmiana w stosunku do poprzedniego statutu
Przez ponad 15 lat funkcjonowania gminy Czyżew jako gminy miejsko-wiejskiej dokumentacja posiedzeń komisji rady opierała się wyłącznie na protokołach. Statut uchwalony Uchwałą Nr III/21/10 Rady Gminy Czyżew – Osada z dnia 30 grudnia 2010 r., który wszedł w życie z dniem 26 lutego 2011 r. z mocą od 1 stycznia 2011 r., w Regulaminie Pracy Rady stanowił jedynie, że „z każdego posiedzenia komisji sporządza się protokół“. Protokół ten – zgodnie z tamtymi przepisami – powinien zawierać m.in. numer i oznaczenie komisji, datę i miejsce posiedzenia, imiona i nazwiska uczestników, stwierdzenie kworum, przyjęty porządek obrad, przebieg obrad ze streszczeniem wystąpień mówców, teksty podjętych wniosków i opinii oraz podpis przewodniczącego.
Żaden przepis dotychczasowego statutu nie przewidywał natomiast nagrywania posiedzeń komisji ani publikowania jakichkolwiek nagrań z ich prac. Mieszkaniec, który chciał poznać przebieg dyskusji w komisji, mógł albo przyjść osobiście na posiedzenie, albo wystąpić o protokół – zwięzły, oparty na streszczeniach wypowiedzi.
Mieszkańcy najczęściej widzą tylko finał: sesję rady i głosowanie, tymczasem prawdziwa debata o lokalnych sprawach toczy się wcześniej – na komisjach, które zbyt często pozostają poza realną społeczną kontrolą. Protokół, choć niezbędny i wartościowy, jest jedynie pisemnym streszczeniem obrad – nie oddaje pełni dynamiki dyskusji, argumentów oraz sposobu, w jaki radni dochodzą do ostatecznych stanowisk.
Nowy statut i obowiązek nagrywania – co się zmieniło?
Uchwałą Nr XXII/156/26 Rady Miejskiej w Czyżewie z dnia 25 maja 2026 r., ogłoszoną w Dzienniku Urzędowym Województwa Podlaskiego z dnia 1 czerwca 2026 r. pod poz. 2329, uchwalono nowy Statut Gminy Czyżew. Za przyjęciem nowego rozwiązania opowiedziało się 12 spośród 13 obecnych na sesji radnych, jeden radny wstrzymał się od głosu. Nowy statut wszedł w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia w Dzienniku Urzędowym Województwa Podlaskiego.
Kluczowym novum jest § 15 ust. 2–4 nowego statutu, który wprost stanowi, że z każdego posiedzenia komisji rady sporządza się materiał audiowizualny rejestrujący w pełni jej obrady, materiał ten udostępnia się w Biuletynie Informacji Publicznej (BIP) oraz na stronie internetowej Urzędu, a jego przechowywanie należy do Urzędu Miejskiego w Czyżewie. Identyczne rozwiązanie przewidziano dla Komisji Rewizyjnej (§ 23 ust. 2–4) oraz dla Komisji ds. skarg, wniosków i petycji (§ 41 ust. 2–4). Tym samym nagrywanie obejmuje wszystkie cztery stałe komisje Rady Miejskiej w Czyżewie: Komisję Rewizyjną, Komisję ds. skarg, wniosków i petycji, Komisję ds. oświaty, kultury, sportu i polityki społecznej oraz Komisję ds. rolnictwa, infrastruktury i mienia komunalnego.
Podstawy prawne – dlaczego gmina mogła to zrobić?
Wprowadzone rozwiązanie ma solidne oparcie w obowiązującym prawie. Należy wskazać następujące podstawy:
1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.
Art. 61 ust. 2 Konstytucji RP stanowi, że prawo do uzyskiwania informacji obejmuje dostęp do dokumentów oraz wstęp na posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów, z możliwością rejestracji dźwięku lub obrazu. Zasada ta tworzy konstytucyjny fundament dla wszelkich form jawności działania organów samorządu terytorialnego, w tym dla rejestrowania posiedzeń komisji rad gmin. Ponadto art. 169 ust. 4 Konstytucji RP stanowi podstawę do uchwalenia przez jednostki samorządu terytorialnego statutu określającego ustrój gminy.
2. Ustawa o samorządzie gminnym z dnia 8 marca 1990 r.
Fundamentalne znaczenie ma art. 11b ustawy, który konstytuuje zasadę jawności działania organów gminy. Zgodnie z nim działalność organów gminy jest jawna, a ograniczenia jawności mogą wynikać wyłącznie z ustaw; jawność działania organów gminy obejmuje w szczególności prawo obywateli do uzyskiwania informacji, wstępu na sesje rady gminy i posiedzenia jej komisji, a także dostępu do dokumentów wynikających z wykonywania zadań publicznych, w tym protokołów posiedzeń organów gminy i komisji rady gminy. Katalog form jawności, ujęty w tym przepisie, ma charakter otwarty (użyto sformułowania „w szczególności“), co oznacza, że gmina może go rozszerzać, w tym poprzez zapisy statutowe przewidujące rejestrację audiowizualną.
Ten sam wniosek formułuje się w praktyce eksperckiej: jawność z art. 11b ust. 1 u.s.g. obejmuje prawo do informacji o działalności organu stanowiącego, które rozciąga się również na posiedzenia komisji, wobec czego każdy może nagrywać posiedzenia komisji rady gminy.
Jednocześnie w art. 20 ust. 1b ustawy o samorządzie gminnym ustawodawca wprost nałożył na rady gmin obowiązek transmitowania i utrwalania obrad rady gminy za pomocą urządzeń rejestrujących obraz i dźwięk. Obowiązek ten nie obejmuje jednak prac komisji rady gminy. Od 2018 roku istnieje obowiązek prowadzenia transmisji i nagrywania obrad organów kolegialnych, tj. m.in. rad gmin czy powiatów, a nagrania muszą zostać udostępnione w Biuletynie Informacji Publicznej i na stronie internetowej jednostki samorządu terytorialnego oraz „w inny sposób zwyczajowo przyjęty“.
O wprowadzeniu obowiązkowej rejestracji posiedzeń komisji może jednak przesądzić rada gminy w statucie gminy, gdyż takie postanowienie mieściłoby się w regulacjach dotyczących organizacji wewnętrznej oraz trybu pracy organów gminy (art. 22 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym). Właśnie z tej możliwości skorzystała Rada Miejska w Czyżewie.
Art. 11b ust. 2 ustawy o samorządzie gminnym wymienia jedynie przykładowe sposoby realizacji zasady jawności działania organów gminy, co oznacza, że brak jest przeszkód prawnych, aby jako dodatkową formę zapewnienia przejrzystości funkcjonowania samorządu wprowadzić transmisję i nagrywanie posiedzeń komisji.
3. Ustawa o dostępie do informacji publicznej.
Zgodnie z jej art. 3 ust. 1 pkt 3 prawo do informacji publicznej obejmuje dostęp do posiedzeń kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów. Decydujące znaczenie ma jednak art. 19, zgodnie z którym organy, o których mowa w art. 18 ust. 1 i 2, sporządzają i udostępniają protokoły lub stenogramy swoich obrad, chyba że sporządzą i udostępnią materiały audiowizualne lub teleinformatyczne rejestrujące w pełni te obrady. Nowe przepisy statutu Gminy Czyżew realizują właśnie ten wyższy standard – materiał audiowizualny zastępuje dotychczasowy protokół.
Znaczenie zmiany dla mieszkańców
Wprowadzone rozwiązanie jest odpowiedzią na realne potrzeby społeczne. W praktyce najważniejsza część pracy rady często nie odbywa się na sesji, lecz wcześniej – na posiedzeniach komisji, gdzie dyskutuje się o projektach uchwał, analizuje argumenty, formułuje poprawki, rozpatruje wstępnie skargi, wnioski i petycje, a nierzadko po prostu przesądza o kierunku późniejszego głosowania.
Nagranie daje mieszkańcom możliwość późniejszego obejrzenia przebiegu obrad, sprawdzenia, jakie argumenty padały, kto zabierał głos, jakie stanowiska ścierały się podczas dyskusji. Nagrywanie komisji ma jeszcze jedną ważną funkcję: porządkuje obrady, a sama świadomość rejestracji wpływa na sposób prowadzenia dyskusji.
Skala zjawiska pozostaje niewielka – według monitoringu Sieci Obywatelskiej Watchdog Polska z początku 2026 r. pełną przejrzystość poprzez transmisje i archiwizację nagrań zapewniały 22 spośród 2809 zbadanych samorządów. Na tym tle rozwiązanie przyjmowane w Czyżewie plasuje gminę w wąskiej grupie liderów jawności.
Na wagę takiego rozwiązania wskazywał również Rzecznik Praw Obywatelskich. W opinii RPO obowiązek nagrywania posiedzeń komisji rady gminy i publicznego ich udostępniania będzie miał pozytywny wpływ na pełniejszą realizację konstytucyjnego prawa dostępu do informacji publicznej oraz zasady jawności działania organów władzy publicznej, ponieważ obywatel zostaje poinformowany nie tylko o działaniu organu pomocniczego, ale także o jego motywach i konkretnych argumentach składających się na proces decyzyjny, a jawność komisji pozytywnie wpływa też na poziom merytoryczny posiedzeń.
Podsumowanie
Uchwalenie nowego Statutu Gminy Czyżew przez Radę Miejską w Czyżewie w dniu 25 maja 2026 r. zamknęły pewien rozdział w historii lokalnej samorządności. Przez przeszło 15 lat, od wejścia w życie Uchwały Nr III/21/10 z dnia 30 grudnia 2010 r., jedynym utrwalonym śladem posiedzeń komisji był pisemny protokół. Nowy statut przełamuje ten stan rzeczy: każde posiedzenie każdej komisji Rady Miejskiej w Czyżewie jest od teraz obowiązkowo rejestrowane audiowizualnie, a materiały te są jawnie dostępne w BIP i na stronie internetowej Urzędu Miejskiego w Czyżewie. Koszty wdrożenia rejestracji posiedzeń komisji były nieznaczne i wyniosły około 160 zł miesięcznie. Rozwiązanie to wyeliminowało jednak potrzebę sporządzania protokołów, co dotychczas absorbowało wiele godzin pracy pracowników urzędu. W ujęciu realnym koszty obsługi posiedzeń uległy zatem obniżeniu. Rozwiązanie to jest zgodne z konstytucyjną zasadą jawności (art. 61 ust. 2 oraz art. 169 ust. 4 Konstytucji RP), zakorzenione w ustawie o samorządzie gminnym (art. 11b, art. 22 ust. 1) oraz w ustawie o dostępie do informacji publicznej i stanowi wzorcowy przykład realizacji zasady przejrzystości lokalnej władzy publicznej.
Marek Kuziak