Pojęcie zyskało popularność w latach 70. i 80. XX wieku, głównie dzięki rosyjskiemu filozofowi i socjologowi Aleksandrowi Zinowjewowi, który używał go w sposób satyryczny i krytyczny.
„Homo sovieticus” miał charakteryzować się biernością, brakiem odpowiedzialności za wspólne dobro, nieufnością wobec instytucji oraz przekonaniem, że państwo powinno rozwiązywać wszystkie problemy jednostki.
Po upadku komunizmu termin ten zaczął funkcjonować szerzej, także w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, jako opis długotrwałych skutków życia w systemie autorytarnym.
Do dziś „homo sovieticus” bywa używany w debacie publicznej jako pojęcie ostrzegające przed społeczną apatią i utratą obywatelskiej odpowiedzialności
1️⃣ „To nie moja sprawa”
Sytuacja:
W bloku psuje się winda albo ktoś niszczy klatkę schodową.
Reakcja:
„Niech administracja się tym zajmie, ja nie będę dzwonił.”
Nikt nic nie zgłasza, bo „to nie moja odpowiedzialność”.
➡️ Postawa: unikanie odpowiedzialności, bierne oczekiwanie na państwo/instytucję.
2️⃣ Brak inicjatywy w pracy
Sytuacja:
W pracy (albo w szkole) dałoby się coś usprawnić.
Reakcja:
„Po co się starać? I tak nic się nie zmieni.”
Robienie tylko minimum, bez wychylania się.
➡️ Postawa: brak wiary w sens działania, pasywność.
3️⃣ Podwójne myślenie
Sytuacja:
Oficjalnie chwali się decyzje władzy albo dyrektora.
Prywatnie:
W domu lub wśród znajomych mówi się coś zupełnie innego.
➡️ Postawa: jedno „na pokaz”, drugie „dla siebie” — efekt życia w systemie, gdzie szczerość mogła szkodzić.
4️⃣ „Kombinowanie” zamiast zaufania
Sytuacja:
Trzeba coś załatwić w urzędzie.
Reakcja:
„Bez znajomości się nie da”
„Lepiej coś obejść, bo system i tak oszukuje”
➡️ Postawa: brak zaufania do instytucji, przekonanie, że uczciwość się nie opłaca.
5️⃣ Strach przed wychylaniem się
Sytuacja:
Na zebraniu ktoś ma inne zdanie.
Reakcja:
Milczy, bo „po co robić sobie problemy”.
➡️ Postawa: konformizm, unikanie konfliktu z władzą lub przełożonym.
6️⃣ Oczekiwanie „opieki”
Sytuacja:
Problemy finansowe, mieszkaniowe.
Reakcja:
„Państwo powinno dać”
„Kiedyś było lepiej, bo każdy coś dostał”
➡️ Postawa: przyzwyczajenie do opiekuńczego państwa, brak samodzielności.
Ważne ⚠️
- To nie jest cecha wieku ani narodowości
- Nie każdy, kto żył w PRL/ZSRR, tak się zachowuje
- To raczej schemat myślenia, który może się utrwalać, być przekazywany lub zanikać